Атрофи ВНМО то имрӯз ҳам тарсу ҳарос, мифҳо ва пешдоварҳо зиёд аст. Бисёриҳо аз сироятёбии маишӣ метарсанд, фикр мекунанд вирусро аз намуди зоҳирии инсон шинохтан мумкин аст ва ҳатто аз тамоси одӣ бо одамони гирифтори ВНМО худдорӣ мекунанд.
Аммо тибби муосир воқеиятро кайҳо тағйир додааст: бо табобати саривақтӣ одамони дорои ВНМО метавонанд зиндагии комил дошта бошанд, вирусро ба шарикони худ нагузаронанд ва фарзандони солим ба дунё оваранд.
Пас чаро атрофи ин вирус то ҳол ин қадар тарс ва нобоварӣ вуҷуд дорад? Дар ин бора Дилдора Секлер табиби вирусшинос, доктори илмҳои тибби Узбекистон ва асосгузори гурӯҳи Facebook-и “Врачи Ташкента” нақл мекунад.
Шакли пурраи мусоҳибаро метавонед дар ин ҷо тамошо кунед.
Чаро мифҳо дар бораи ВНМО то ҳол боқӣ мондаанд
Бо вуҷуди даҳсолаҳо таҳқиқоти илмӣ ва рушди тиб, атрофи ВНМО ҳанӯз ҳам гапҳои зиёди бофта ё худ мифҳо вуҷуд доранд. Баъзеҳо аз сироятёбӣ ҳангоми муоширати одӣ метарсанд, ин бемориро “бемории гурӯҳҳои муайян” мешуморанд ё бовар доранд, ки ВНМО-ро аз рӯйи намуди зоҳирии инсон муайян кардан мумкин аст.
Аммо воқеият кайҳо дигар шудааст. Тибби муосир имкон медиҳад, ки одамони гирифтори ВНМО кор кунанд, муносибат барпо намоянд, оила созанд ва фарзандони солим ба дунё оваранд. Муҳим он аст, ки шахс сари вақт вазъи худро донад ва табобатро оғоз кунад.
Ба гуфтаи Дилдора Секлер, воҳимаҳо дар атрофи ВНМО бештар ба он вобастаанд, ки солҳои дароз ин мавзӯъ қариб мамнӯъ ба ҳисоб мерафт.
“Тарс қариб ҳамеша дар ҷое пайдо мешавад, ки дониш намерасад. Вақте одамон намедонанд, ки ВНМО чӣ гуна мегузарад, онҳо аз муоширати одӣ – дастфишорӣ, суҳбат ё кори якҷоя метарсанд. Аммо ин тарсҳо бо воқеият ҳеҷ иртиботе надоранд”.
Тавре таҳқиқоти созмонҳои байналмилалӣ, аз ҷумла Созмони ҷаҳонии тандурустӣ ва ЮНЭЙДС, нишон медиҳанд, сатҳи паҳншавии ВНМО бештар дар ҷойҳое баланд аст, ки мардум маълумоти кам доранд ва доғгузории иҷтимоӣ (стигма) қавитар аст.
ВНМО дар воқеъ чӣ гуна мегузарад
Роҳҳои гузариши вирус хуб маълум ва омӯхта шудаанд. Асосан се роҳ вуҷуд дорад:
- Аз тариқи хун. Масалан, ҳангоми интиқоли хуне, ки сироятёфтааст, ё истифодаи асбобҳои тиббии тамъизкарданашуда.
- Аз тариқи маводи мухаддир бо сӯзандору. Хатар вақте пайдо мешавад, ки чанд нафар як сӯзандоруро истифода мебаранд.
- Аз тариқи алоқаи ҷинсӣ. Ҳамчунин интиқоли уфуқӣ вуҷуд дорад – аз модар ба кӯдак ҳангоми ҳомиладорӣ, таваллуд ё ширдиҳӣ.
Аммо бо истифодаи табобати антиретровирусӣ имрӯз хатар аз модар ба кӯдак камтар аз 1% аст, агар зан табобат гирад.
Чаро ВНМО “бемории гурӯҳҳои муайян” нест
Яке аз бофтаҳои устувор ин аст, ки ВНМО танҳо ба гурӯҳҳои иҷтимоии муайян дахл дорад.
Ин тасаввурот дар аввали эпидемия, солҳои 1980 пайдо шуд, вақте нав ба омӯхтани вирус оғоз карданд ва маълумот кам буд.
Имрӯз маълум аст, ки вирус одамонро бо сабаби касб, мавқеи иҷтимоӣ ё тарзи зиндагӣ интихоб намекунад. Ҳар кас метавонад сироят ёбад.
Дар таърихи тиб баъзе ҳолатҳо сабт шудаанд, ки одамон тавассути хунҳои донорӣ сироят ёфтаанд, вақте системаи ташхис пурра инкишоф наёфта буд. Аз ин сабаб имрӯз назорати сифати ташхис ва санҷиши хун хеле муҳим аст.
Оё аз зоҳир метавон ВНМО-ро муайян кард?
Як бофтаи дигари паҳншуда ин аст, ки одамони гирифтори ВНМО аз рӯи намуди зоҳирӣ шинохта мешаванд.
Дар воқеъ, сирояти ВНМО метавонад муддати дароз номуайян бошад. Одам метавонад комилан солим ба назар расад ва ҳатто аз ҳолати худ огоҳ набошад.
“Одамони дорои ВНМО метавонанд комилан солим ба назар расанд ва муддати дароз аз вазъи худ огоҳ набошанд. Аз ин рӯ ташхис муҳим аст. Ҳамон қадаре ки шахс зудтар аз вазъи худ огоҳ бошад ва табобатро оғоз мекунад, барои саломатии ӯ беҳтар аст”, – қайд мекунад Дилдора Секлер.
Агар шахс табобати антиретровирусиро гирад, сарбории вирус метавонад то сатҳи муайяннашаванда поён ояд.
Дар тибби муосир принсипи U=U амал мекунад – “муайяннашаванда маънои интиқолнопазир дорад”. Яъне шахсе, ки сарбории вируси ӯ муайяннашаванда аст, вирусро тавассути алоқаи ҷинсӣ намегузаронад.
ВНМО аз Синдроми пайдошудаи норасоии масуният – СПНМ (СПИД) чӣ гуна фарқ мекунад
Муҳим аст, ки фарқи ВНМО ва СПНМ–ро дарк кунем.
- ВНМО — вируси норасоии масунияти инсон аст.
- СПНМ — марҳилаи беморӣ, ки метавонад пас аз солҳо ба вуҷуд ояд, агар шахс табобат нагирад.
Солҳои пеш, вақте табобати муассир вуҷуд надошт, одамон бо мушкилоти вазнин рӯбарӯ мешуданд: сироятҳои гуногун, саратон, осебҳои пӯст ва узвҳои дохилӣ.
Имрӯз вазъ комилан дигар аст. Бо доруҳои муосир ВНМО контрол шуда метавонад ва беморӣ ба мисли дарди кӯҳна шудааст.
Одамони гирифтори ВНМО метавонанд даҳсолаҳо зиндагӣ кунанд
Яке аз тарсҳои асосӣ ин аст, ки одамони гирифтори ВНМО умри кам мебинанд.
Ин воқеият дар солҳои аввали эпидемия буд, вақте табобат вуҷуд надошт. Бо пайдоиши терапияи антиретровирусӣ вазъ дигар шуд.
“Имрӯз одамоне, ки терапияи антиретровирусӣ мегиранд, ҳамон қадар зиндагӣ мекунанд, ки одамони бидуни ВНМО. Ман бемороне дорам, ки 30–40 сол аст табобат мегиранд ва зиндагии комилан одӣ доранд»” ,- мегӯяд духтур.
Одамони гирифтори ВНМО кор мекунанд, оила месозанд, варзиш мекунанд ва зиндагии муқаррарӣ доранд.
Пас аз эҳтимоли алоқа бо вирус чӣ бояд кард
Агар шахс гумон кунад, ки бо вирус алоқа доштааст, муҳим аст фавран амал намояд.
Профилактика пас аз алоқа: курсҳои махсуси доруҳо, ки хатарро тақрибан 90% кам мекунад.
“Бисёр муҳим аст, ки дар соатҳои аввали пас аз эҳтимоли алоқа ба ёрии тиббӣ муроҷиат кунед – на бештар аз давоми 72 соат”, – мегӯяд мутахассис.
Муҳим аст дар хотир дошт: ВНМО тавассути дастдиҳӣ, суҳбат ё алоқаи маишӣ намегузарад.
Ҳатто тавассути алоқаи ҷинсӣ имкони интиқол 100% нест. Масалан, хатар аз мард ба зан дар як алоқа тақрибан 0,04% аст.
Дар ҳолатҳои зерин ба духтур муроҷиат кардан лозим:
- агар шахс тасодуфан сӯзандорро зада бошад;
- агар дар бораи таъмизшуда будани асбобҳои дандонпизишк ё косметолог шубҳа пайдо шавад;
- агар алоқаи ҷинсӣ сурат гирифта ва баъд маълум шавад, ки шарикатон метавонад ВНМО дошта бошад.
Ҳангоми ин ҳолат, фавран додани ташхиси ВНМО ҳамеша маъно надорад, зеро антитела метавонад танҳо пас аз чанд ҳафта пайдо шавад. Аз ин рӯ аввал духтурон профилактикаи пас аз алоқа (PEP) тавсия медиҳанд.
Ҳамчунин профилактикаи пеш аз алоқа (PrEP) вуҷуд дорад. Ин, масалан, дар ҷуфтҳое истифода мешавад, ки яке аз шарикон ВНМО дорад.
Оё ВНМО метавонад дар аввалин алоқа гузарад ва оё рифола муҳофизат мекунад
Оё сироят метавонад дар аввалин алоқа рух диҳад? Ҳа, чунин имконият вуҷуд дорад, аммо ба омилҳои зиёд вобаста аст.
“Рифола хавфи интиқоли ВНМО-ро хеле кам мекунад, аммо кафолати 100% вуҷуд надорад. Гоҳ-гоҳ мушкилоти техникӣ ҳам мешаванд, масалан, рифола метавонад рах дошта бошад. Ин ҳолатҳо каманд, аммо мумкин аст”, – мегӯяд духтур.
Ҳавфи интиқол вобаста аст ба:
- сарбории вируси шарике, ки ВНМО дорад;
- ҳолати луобпардаҳо;
- мавҷудияти захмҳои хурд;
- сироятҳои ҳамроҳ.
Аз ин рӯ истифодаи рифола яке аз самараноктарин чораҳои профилактика мебошад.
Оё мумкин аст аз дандонпизишкӣ ё толори зебоӣ сироят шуд?
Бисёриҳо метарсанд, ки дар чунин муассисаҳо ба ВНМО гирифтор мешаванд.
Аммо агар муассисаҳо иҷозатнома дошта бошанд ва қоидаҳои тамъизсозӣ риоя шаванд, хатар қариб нест.
Вируси ВНМО дар муҳити беруна тезу нопадид мешавад ва берун аз бадани инсон зуд мефавтад.
Оё ВНМО табобат мешавад?
Имрӯз ВНМО бо дору пурра табобат намешавад.
Аммо табобати муосир имкон медиҳад, ки вирусро самаранок назорат кунанд.
Доруҳои антиретровирусӣ афзоиши вирусро дар организм бозмедоранд. Агар шахс мунтазам табобат гирад, сарбории вирус метавонад ба сатҳи муайяннашаванда поён ояд ва системаи масунияти бадан шурӯъ ба барқароршавӣ кунад.
Ба ҳамин далел, имрӯз ВНМО ҳамчун бемории кӯҳна ҳисобида мешавад.
Дар ҷаҳон чанд ҳолати нодир низ маълуманд, бо номҳои “беморони Берлин” ва “Лондон”. Дар ин ҳолатҳо ба беморон пайванди устухони мағзи сар аз донорҳое бо мутатсияи генетикии нодир дода шудааст, ки ҳуҷайраҳои масунияти баданро ба вирус муқовиматнок месозад.
Аммо ин усул мураккаб ва хатарнок аст, бинобар ин барои табобати оммавӣ истифода намешавад.
Олимон ҳанӯз дар таҳияи ваксина ва усулҳои нави терапия кор мекунанд. Яке аз роҳҳои умедбахш мРНК-ваксинаҳо мебошанд, ки пас аз пандемияи COVID-19 таҳқиқоти зиёд дар рӯйи онҳо сурат гирифта истодааст.
Чаро ташхиси барвақт метавонад саломатиро наҷот диҳад
Ҳар сол ҳазорон ҳолати нави ВНМО ошкор мешаванд. Аммо бисёриҳо аз он сабаб, ки дар бораи вазъи худ намедонанд, дер мефаҳманд.
“Вақте шахс дар марҳилаи аввал ташхисро медонад, метавонад табобатро оғоз кунад ва ҳолати муқаррарии системаи масунияти баданро нигоҳ дорад”, – мегӯяд духтур.
Ташхиси барвақт имкон медиҳад ба:
- табобатро сари вақт шурӯъ кардан;
- сарбории вирусро кам кардан;
- интиқоли вирус ба шариконро пешгирӣ кардан.
Дар бисёр кишварҳо утоқҳои ташхиси махфӣ вуҷуд доранд, ки вазъи худро ба таври махфӣ санҷидан мумкин аст.
Чаро стигма ва табъиз ҳанӯз яке аз мушкилиҳои асосӣ боқӣ мемонанд
Бо вуҷуди пешрафти тиб, муносибати ҷомеа ба шахсони дорои ВНМО ҳанӯз мушкил аст.
Тарс ва пешдовариҳо метавонанд боиси табъиз шаванд ва шахсро аз муроҷиат ба кӯмак боздоранд.
“Шахсони бо ВНМО зиндагикунанда метавонанд ҳамкор, дӯст ё хешовандони мо бошанд. Аз онҳо дурӣ ҷустан лозим нест, балки дастгирӣ ва дарк зарур аст”, – мегӯяд Дильдора Секлер.
Имрӯз ВНМО – сирояти назоратшаванда аст, на ҳукм.