Шиканҷа аз ҷараёни барқ ё аз таҳхонаҳои торик оғоз намешавад. Он аз чунин андеша сар мешавад, ки ба хотири «тартибот», «тарбия» ё «амният» инсонро метавон таҳқир кард, шикаст дод ё аз ҳаққи сухан гуфтан маҳрум сохт.
Ҳар сол 26 июн дар саросари ҷаҳон Рӯзи байналмилалии дастгирии қурбониёни шиканҷа таҷлил мешавад. Ин сана тасодуфӣ интихоб нашудааст: маҳз 26 июни соли 1987 Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид зидди шиканҷа мавриди амал қарор гирифт. Ин яке аз муҳимтарин санадҳои байналмилалӣ мебошад, ки давлатҳоро вазифадор мекунад шиканҷа ва дигар шаклҳои муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шарафи инсонро пешгирӣ намоянд.
Барои бисёре аз одамон ин мавзуъ аз ҳаёти ҳаррӯза дур менамояд. Одатан шиканҷаро ҳамчун падидае тасаввур мекунанд, ки танҳо дар зиндонҳо, ҳангоми бозпурсӣ ё нисбат ба шахсони ба ҷиноят муттаҳамшуда рух медиҳад. Аммо дар ҳуқуқи байналмилалӣ манъи шиканҷа ба мафҳуми хеле фарохтар — ҳифзи шаъну шарафи инсон дар ҳар вазъияте, ки ӯ осебпазир буда, аз дигарон ё аз ниҳодҳои давлатӣ вобаста аст, алоқаманд мебошад.
Ҳуқуқ ба он ки инсон мавриди шиканҷа қарор нагирад, дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар ва Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ мустаҳкам шудааст. Ҳар ду санад шиканҷа, муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ва таҳқиркунандаи шаъну шарафи инсонро мустақиман манъ мекунанд.
Ба муносибати Рӯзи байналмилалии дастгирии қурбониёни шиканҷа метавон суол гузошт: чаро манъи муносибати бераҳмона яке аз муҳимтарин ҳуқуқҳои инсон ба шумор меравад, ин масъала ба зиндагии одамони одӣ чӣ иртибот дорад ва чаро ҷомеа ба онҳое ниёз дорад, ки дар бораи чунин мавзуъҳои ҳассос сухан мегӯянд?
Чаро манъи шиканҷа ҳуқуқи мутлақ ҳисобида мешавад?
Манъи шиканҷа аз ҷумлаи ҳуқуқҳои мутлақ ба ҳисоб меравад. Ин маънои онро дорад, ки давлат наметавонад шиканҷаро бо ҳолати фавқулода, таҳдид ба амният, зарурати тафтиши ҷиноят ё ҳатто бо амри роҳбар сафед кунад.
Пас аз Ҷанги дуюми ҷаҳон ҷомеаи байналмилалӣ ба як хулосаи оддӣ расид: марзҳое вуҷуд доранд, ки давлат дар ҳеҷ шароит ҳаққи убур аз онҳоро надорад. Ҳатто дар замони ҷанг, ҳатто бо баҳонаи таъмини амният ва ҳатто агар сухан дар бораи шахси гумонбар ба ҷиноят равад.
Шиканҷа на танҳо барои қурбонӣ хатарнок аст. Он барои худи мафҳуми қонун низ хатар эҷод мекунад. Зеро дар ҳамон лаҳзае, ки таҳқири инсон бо зарурат асоснок карда мешавад, фосилаи байни ҳуқуқ ва худсарӣ бисёр нозук мегардад.
Чӣ амалҳо шиканҷа ва муносибати бераҳмона ҳисобида мешаванд?
Конвенсияи СММ зидди шиканҷа, шиканҷаро ҳамчун амале муайян мекунад, ки дар натиҷаи он ба инсон қасдан дарди шадиди ҷисмонӣ ё равонӣ ва ё азоб расонида мешавад, масалан барои гирифтани иқрор, ҷазо додан, тарсондан, маҷбур сохтан ё табъиз нисбат ба ӯ.
Аммо бояд дарк кард, ки на ҳар як муносибати бераҳмона аз нигоҳи ҳуқуқӣ шиканҷа ҳисобида мешавад. Дар ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчунин мафҳумҳои муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шарафи инсон вуҷуд доранд.
Ба чунин муносибат метавон латукӯб, таҳдид, таҳқир, маҳрум кардан аз ёрии тиббӣ, фишори равонӣ, хушунат дар муассисаҳои пӯшида ё ҳар гуна рафтореро дохил кард, ки эҳсоси шаъну шарафи инсониро аз байн мебарад.
Аз ин рӯ, мавзуи шиканҷа танҳо ба боздоштгоҳҳои тафтишотӣ маҳдуд намешавад. Он ба ҳар вазъияте дахл дорад, ки дар он инсон наметавонад озодона аз он ҷо берун равад, рад кунад, худро ҳимоя намояд ё садояш шунида шавад: дар артиш, мактаб-интернат, беморхонаи рӯҳӣ, ҳар гуна муассисаи пӯшида ва ҳатто дар шуъбаи милитсияе, ки шахс танҳо барои суҳбат ба он ҷо ворид шудааст.
Чаро муассисаҳои пӯшида таваҷҷуҳи махсусро талаб мекунанд?
Меъёрҳои байналмилалӣ аз як мантиқи одӣ сарчашма мегиранд: хатари муносибати бераҳмона дар ҷойҳое бештар аст, ки инсон дар озодии худ маҳдуд буда, имкони ҳимояи мустақили худро надорад.
Маҳз барои ҳамин Протоколи иловагӣ ба Конвенсияи зидди шиканҷа низоми боздидҳои мунтазами ниҳодҳои мустақили байналмилалӣ ва миллӣ аз ҷойҳои маҳрумият аз озодиро пешбинӣ мекунад. Ҳадафи чунин боздидҳо ҷазо додан нест, балки пешгирии шиканҷа ва муносибати бераҳмона мебошад.
Созмони Милали Муттаҳид ҳамчунин аз «Қоидаҳои Нелсон Мандела» истифода мебарад, ки меъёрҳои ҳадди ақали муносибат бо маҳбусонро муайян мекунанд. Дар онҳо таъкид шудааст, ки ҳамаи маҳбусон бояд бо эҳтиром ба шаъну шараф ва арзиши онҳо ҳамчун инсон муносибат карда шаванд.
Ин меъёрҳо танҳо барои зиндонҳо муҳим нестанд. Онҳо як принсипи умумиро муайян мекунанд: агар инсон зери назорати давлат қарор дошта бошад, давлат на танҳо барои таъмини тартибот, балки барои амният, саломатӣ ва ҳифзи шаъну шарафи ӯ низ масъул аст.
Омори охири Тоҷикистон чӣ мегӯяд?
Соли 2024 Гурӯҳи кумаки ҳуқуқии Эътилофи ҷомеаи шаҳрвандӣ зидди шиканҷа ва беҷазоӣ дар Тоҷикистон 17 муроҷиатро вобаста ба ҳолатҳои истифодаи шиканҷа ва муносибати бераҳмона ҳуҷҷатгузорӣ кардааст. Тибқи маълумоти Эътилоф, дар байни муроҷиаткунандагон мардон, занон ва ноболиғон буданд.
Моҳи июли соли 2025 намояндагони Эътилоф хабар доданд, ки дар давоми соли 2024 ва шаш моҳи аввали соли 2025 дар маҷмӯъ 25 муроҷиат нисбат ба сохторҳои Тоҷикистон ба қайд гирифта шудааст. Аксари шикоятҳо ба фаъолияти мақомоти корҳои дохилӣ марбут будаанд.
Дар паси ҳар яке аз ин рақамҳо танҳо омор қарор надорад. Инҳо одамоне ҳастанд, ки тасмим гирифтаанд аз низоме шикоят кунанд, ки худ аз он вобаста будаанд. Анҷом додани чунин иқдом дар муассисаҳои пӯшида ҳамеша душвор ва аксаран тарсонанда аст.
Дар гузориши муштараки алтернативӣ барои Кумитаи СММ зидди шиканҷа зикр мегардад, ки сарфи назар аз баъзе иқдомҳои мусбат, аз ҷумла пурзӯр намудани ҷавобгарӣ барои шиканҷа, ислоҳоти ҳуқуқӣ ва қабули Стратегияи ислоҳоти низоми иҷрои ҷазо барои солҳои 2020–2030, як қатор мушкилоти ҷиддӣ ҳамоно боқӣ мондаанд.
Аз ҷумла масъалаҳои кафолатҳои ҳифз аз шиканҷа, самаранокӣ ва мустақилияти тафтишот, дастрасӣ ба ҷуброн ва тавонбахшӣ, шароити нигоҳдорӣ, муносибат дар артиш ва дигар масъалаҳо аз ҷумлаи ин мушкилот номбар шудаанд.
Соли 2026 Кумитаи СММ зидди шиканҷа зимни баррасии гузориши Тоҷикистон аз хабарҳо дар бораи фавт дар ҷойҳои нигоҳдории полис, эҳтимоли иртиботи чунин ҳолатҳо бо шиканҷа ё муносибати бераҳмона, иқрорҳои маҷбурӣ ва рад кардани ёрии тиббӣ дар муассисаҳои иҷрои ҷазо изҳори нигаронӣ кард.
Кумита даъват намуд, ки ҳамаи ҳолатҳои фавт дар ҷойҳои нигоҳдорӣ аз ҷониби як мақоми мустақил ба таври фаврӣ, ҳамаҷониба ва беғаразона таҳқиқ карда шаванд.
Чаро ин масъала танҳо ба қурбониён дахл надорад?
Аксари одамон ҳеҷ гоҳ бо шиканҷа рӯ ба рӯ нашудаанд. Аммо қариб ҳар як инсон ҳадди ақал як бор худро вобаста ба низом эҳсос кардааст: дар беморхона, дар артиш, дар шуъбаи милитсия, дар хадамоти муҳоҷират ё дар суд.
Аз ҳамин сабаб ҳуқуқ ба шаъну шарафи инсонӣ мушкили шахси дигар нест. Ин масъалаи он аст, ки ҷомеа то чӣ андоза инсонро дар лаҳзаҳое, ки аз ҳама бештар осебпазир аст, ҳифзшуда ва дар амният меҳисобад.
Ва баръакс, агар механизмҳои фаҳмо ва дастрас барои пешниҳоди шикоятҳо вуҷуд дошта бошанд, мониторинги мустақил анҷом дода шавад, дастрасӣ ба вакил таъмин гардад, муоинаи тиббӣ, тавонбахшии қурбониён ва муҳокимаи ошкорои масъала таъмин бошад, ин на танҳо ҳуқуқҳои инсонро таҳким мебахшад, балки худи ниҳодҳои давлатиро низ қавитар месозад.
Манъи шиканҷа «нармӣ» нисбат ба қонуншиканон нест. Ин ҳамон хатти сурхест, ки давлати ҳуқуқбунёд набояд ҳатто дар душвортарин шароит аз он убур кунад.
Чаро ҷомеа ба одамоне ниёз дорад, ки дар бораи масъалаҳои ноқулай сухан мегӯянд?
Мавзуъҳои шиканҷа, муносибати бераҳмона, хушунат дар муассисаҳои пӯшида ё нақзи ҳуқуқи боздоштшудагон хеле кам мавриди таваҷҷуҳи омма қарор мегиранд. Ин масъалаҳо душвор, ҳассос ва аксаран баҳсбарангез мебошанд. Аммо маҳз барои ҳамин ҷомеа ба одамоне ниёз дорад, ки омодаанд бо онҳо машғул шаванд.
Инҳо метавонанд ҳуқуқшиносон, муҳаққиқон, рӯзноманигорон, табибон, равоншиносон, фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ, мутахассисони соҳаи тавонбахшӣ ва ҳомиёни ҳуқуқ бошанд. Онҳо барои ҷамъоварии маълумот, шарҳи меъёрҳои қонун, дастгирии ҷабрдидагон, таҳияи гузоришҳо, мусоидат ба тафтишот ва пешниҳоди роҳҳалҳои низомманд кумак мерасонанд.
Эъломияи Созмони Милали Муттаҳид дар бораи ҳомиёни ҳуқуқ, ҳуқуқи одамонро барои ҳифз ва пешбурди ҳуқуқҳои инсон ҳам ба таври инфиродӣ ва ҳам дар ҳамкорӣ бо дигарон эътироф мекунад. Ҳамзамон дар он зарурати ҳифзи шахсоне, ки ба чунин фаъолият машғуланд, таъкид шудааст.
Соли 2024 гузоришгари махсуси СММ оид ба вазъи ҳомиёни ҳуқуқ пас аз сафари худ ба Тоҷикистон гузорише пешниҳод намуд. Ҳадафи ин сафар арзёбии шароити фаъолияти ҳомиёни ҳуқуқ ва таҳияи тавсияҳо барои татбиқи Эъломияи СММ дар бораи ҳомиёни ҳуқуқ буд.
Ин масъала аз он ҷиҳат муҳим нест, ки ҳомиёни ҳуқуқ гурӯҳи махсусе ҳастанд ва ба имтиёзҳои махсус ниёз доранд. Балки аз он ҷиҳат муҳим аст, ки бидуни одамоне, ки масъалаҳои душворро матраҳ мекунанд, бисёре аз қонуншиканиҳо нонамоён мемонанд.
Чаро хомӯшӣ хатарнок аст?
Чӣ ҷомеаро амн мегардонад: сахтгирии низом ё мавҷудияти марзҳое, ки ҳатто барои ҳадафҳои ба назар нек ҳам убур аз онҳо ҷоиз нест?
Шиканҷа ва муносибати бераҳмона қариб ҳамеша дар ҷойҳое рух медиҳанд, ки шаффофият кам аст, назорат кам аст ва имкони баён кардани воқеа барои инсон маҳдуд мебошад.
Агар ҷомеа дар бораи ин масъалаҳо суҳбат накунад, хушунат тадриҷан ҳамчун «ҳолати алоҳида», «усули тарбия», «сахтгирии зарурӣ» ё «мушкилоти касоне, ки худ гунаҳкоранд» қабул мешавад. Аммо меъёрҳои байналмилалӣ чизи дигар мегӯянд: шаъну шарафи инсон аз мақом ва вазъи ӯ вобаста нест.
Ин шаъну шараф барои боздоштшуда, маҳбус, хизматчии ҳарбӣ, бемори муассисаи рӯҳӣ, кӯдаки мактаб-интернат, муҳоҷир, шахси дорои маъюбият ва ҳар инсони дигаре, ки дар вазъияти осебпазир қарор гирифтааст, ҳифз мешавад.
Чаро ин масъала ба ҳар яки мо дахл дорад?
Шиканҷа қариб ҳамеша дар муҳите ба вуҷуд меояд, ки дар он тарс зиёд, қудрат мутамарказ ва таваҷҷуҳи ҷомеа кам аст. Аз ҳамин сабаб хомӯшӣ ҳеҷ гоҳ бетарафона нест.
26 июн ёдоварӣ мекунад, ки шаъну шарафи инсон набояд аз мақоми иҷтимоӣ, иштибоҳҳо, айбдоркуниҳо ё вобастагии комили ӯ аз низом вобаста бошад.
Зеро марзи байни ҳуқуқ ва худсарӣ маҳз аз ҳамон ҷо оғоз мешавад, ки ҷомеа қарор медиҳад: кадом инсонро дигар набояд инсон ҳисобид.